Дзяніс Раманцаў – пра слаўных савецкіх гульцоў.

Варатар

Леў Яшын

Вясной 1949 года на зборы ў Гаграх 19-гадовы Яшын праводзіў адзін з першых матчаў за «Дынама» – супраць сталінградскага «Трактара». Іх варатар далёка выбіў мяч, а Яшын сутыкнуўся са сваім абаронцам Авер’янавым і прапусціў. Праз паўтара года Яшын памыліўся ў першай афіцыйнай гульні за «Дынама», сутыкнуўшыся з Усеволагам Блінковым, і спартаковец Паршын зроўняў лік. І ўсё ж да сярэдзіны пяцідзесятых Яшын стаў асноўным варатарам «Дынама», а потым зборнай, з якой паспяхова з’ездзіў на Алімпіяду ў Мэльбурн. «Пасля перамогі на Алімпіядзе вярталіся дадому спачатку на цеплаходзе «Грузія», а потым на цягніку з Уладзівастока ў Маскву, – расказваўмне ўрач залатой алімпійскай зборнай Алег Белакоўскі. – На кожнай станцыі нас сустракалі дэманстрацыямі. Якраз напярэдадні Новага года ў вагон уваліўся барадаты мужык з мяшком на плячы: «Сыны, а дзе Яшын?» Лева падышоў да старака, а той дастаў самагон, пакет семак і ўпаў на каленi: «Вось усё, што ёсць. Дзякуй ад усяго рускага народа». Пасля двух галоў ад Чылі ў 1/4 фінала ЧС-1962 Яшына гарача абругалі пішучыя журналісты і ён адышоў ад футбола. Рыбачыў, збіраў грыбы ў Новагорску, а потым вярнуўся і, прапусціўшы за чэмпіянат толькі шэсць мячоў, зрабіў «Дынама» чэмпіёнам і стаў лепшым гульцом свету. Яшын – адзіны ў гісторыі футболу варатар, які атрымліваў «Залаты мяч», ён здабыў золата Алімпіяды-1956 і Кубка Еўропы-1960, дасягнуў паўфіналу ЧС-1966 і пяць разоў станавіўся з «Дынама» чэмпіёнам краіны.

Альтэрнатыва: Рінат Дасаеў.

Абараненне

Альберт Шестэрнеў

У юнацтве Шестэрнеў быў чэмпіёнам Масквы ў бегу на сто метраў, але выбраў футбол, стаўшы варатаром у чыгуначнай камандзе. Да дваццаці гадоў ён змяніў амплуа і трапіў у ЦСКА, дзе раскрыўся ў 1961 годзе ў Канстанціна Бескава. У дваццаць адзін год Шестэрнеў стаў капітанам ЦСКА, а ў дваццаць пяць паехаў са зборнай, якую трэніраваў тарпедаўец Мікалай Марозаў, на чэмпіянат свету ў Англію, дзе таксама быў капітанам і даіграў паўфінал супраць Заходняй Германіі з вывіхнутым плячом. У 1968 годзе Шестэрнеў выбраўся са зборнай у паўфінал чэмпіянату Еўропы. «0:0 з Італіяй пасля двух овертаймаў, – успамінаў варатар той зборнай Юрый Пшэнічнікоў. – Пенальці не было, кідалі манетку. Шестэрнева спыталі: «Герб ці карона?» Якушын, вопытны ў арлянцы, крычаў: «Герб! Герб!», а Шестэрнеў разгубіўся і ўпaў у ступар. Якушын яму: «Герб, тваю маці!», але Шестэрнеў маўчаў. Тады суддзя Іштван Жолт павярнуўся да капітана італьянцаў Факкетці, той сказаў: «Герб» і Італія выйшла ў фінал, дзе перамагла Югаславію. Гады пазней Факкетці прызнаўся ў інтэрв’ю: «Я нават не адвогнаваў. Рускі трэнер сказаў, а я паўтарыў». Праз два гады Шестэрнеў выйграў з ЦСКА чэмпіёнат краіны, у перайграванні залатага матчу пераўзышоўшы «Дынама», а потым завязаў з кар’ерай гульца, перадаўшы капітанскую павязку ў зборнай Муртазу Хурцілаве.

Альтэрнатыва: Анатоль Масленкін

Муртаз Хурцілава

Першы грузін, які стаў капітанам зборнай СССР. У паўфінал Эўра-1968 наша зборная выйшла пасля перамогі над Венгрыяй (3:0 – пасля паразы ў Будапешце 0:2), адзін з галоў у тым матчы адбыўся пасля дальняга ўдару ўварваўся ў атаку Хурцілавы. Граючы абаронцу, Хурцілава забіў дваццаць два мячы за тбіліскае «Дынама» і зборную. Ёжэф Сабо ўспамінаў: «Хурцілава быў унікальным персаналістам, у Англіі блеснуў супраць Сандра Маццолы. Бывала, калі трэнёры пачыналі тлумачыць Муртазу, як менавіта трэба дзейнічаць супраць таго ці іншага форварда, ён рэзка перабіваў: «Нэ трэба, дарагі! Проста скажы нумар!» У 1972 годзе Хурцілава дайшоў са зборнай да фіналу чэмпіянату Еўропы (там мы прайгралі ФРГ 0:3) і патрапіў у сімвалічную зборную турніру – разам з Францам Бэккенбауэрам, Паулем Брайтнерам і Ревазам Дзодзуашвілі. Тым жа летам Хурцілава здабыў бронзу мюнхенскай Алімпіяды, забіўшы адзін з мячоў у матчы за трэцяе месца.

Альтэрнатыва: Аляксандр Чывадзе

Анатоль Дэм’яненка

Лепшы футбаліст СССР 1985-га па апытанню штотыднёвіка «Футбол». У той год Дэм’яненка, гуляючы левым абаронцам, забіў адзінаццаць мячоў. У 1985 і 1988 гадах Дэм’яненка трапляў у спіс прэтэндэнтаў на Залаты мяч, прычым у другім выпадку стаў трынаццатым, апярэдзіўшы Манчіні, Хаджы, Савічэвіча і Дзэнгу. У 1983 годзе Дэм’яненка забіў прыгожы мяч партугальцам у адборы на Эўра-1984, а праз тры гады ў Ліёне як капітан кіеўскага «Дынама» падняў над галавой Кубак Кубкаў пасля перамогі над «Атлетыка» Луіса Арагонэса. Той фінал адбыўся праз тыдзень пасля Чарнобыльскай аварыі: «Нас тады ў Францыі літаральна з дозіметрамі сустракалі, – успамінаў Дэм’яненка ў інтэрв’ю segodnya.ua. – Лобанаўскі перад гульнёй папрасіў: «Хлопцы, у нас такая трагедыя, таму мы проста абавязаные выйграць, каб у такі час даць нашым людзям падставу для радасці. Прашу вас на гэтыя 90 мінут адсекчы цяжкія думкі і пачуцці і цалкам сканцэнтравацца на гульні». «Дынама» выйграла 3:0. Праз два гады Дэм’яненка дайшоў са зборнай да фіналу чэмпіянату Еўропы, дзе перамога была за Галандыяй, а праз гады даведаўся, што пасля таго турніру яго хацела купіць «Рома» – «Дынама» адмовіла.

Альтэрнатыва: Уладзімір Бяссонов

Паўабарона і атака

Валерый Варанін

Лепшы футбаліст СССР 1964 і 1965 гадоў меў такую знешнасць, што ў 1966 годзе рэжысёр Марлен Хуцiеў прапанаваў яму ролю Володы ў фільме «Ліпеньскі дождж». Варанін не змог – трэба было ехаць са зборнай у Лацінскую Амерыку, а Володу сыграў Аляксандр Беляўскі. Варанін двойчы выйграваў з «Тарпеда» чэмпіянат СССР, а ў дваццаць два гады ў Чылі стаў першым і апошнім савецкім футбалістам, хто ўвайшоў у сімвалічную зборную чэмпіянату свету – разам з Гаррынчай, Масопустам, Мальдіні-старэйшым і іншымі. France Football двойчы ўключаў Вараніна ў дзясятку лепшых гульцоў Еўропы, а потым прыступіў 1968-ы: «Зборная трэніравалася ў Вешняках, у камсамольскім цэнтры адпачынку, – расказваў спартоўны таварыш Вараніна па паўабароне «Тарпеда» і зборнай Мікалай Манашын. – Туды прыехала якаясьці камсамольская дэлегацыя. Валера пазнаёміўся з дзяўчынай, а калі яе дэлегацыя паехала ў Рязань, Валера пакінуў зборную і памчуўся за ёй. Усю ноч пракатылі, і па дарозе назад Валера заснуў, выехаў на сустрэчную і ўрэзаўся ў грузавік. Яму пашанцавала, што дрэнна замацаваў сядзенне. Яго ўдарыла рульная скалка па твары і адкінула далёка назад, а калі б сядзенне было замацавана – аднесла б галаву ўвогуле. Валерка ганарыўся сваёй прыгажосцю, а потым, пасля аперацыі, закрываў ніжнюю частку твару, калі размаўляў. Яму Бэккенбауэр прапаноўваў зрабіць аперацыю ў Нямеччыне, але нашы не дазволілі – што маглі, тое самі і залепілі». У зборнай Варанін больш не з’яўляўся.

Альтэрнатыва: Юрый Войнаў

Ігар Нетта

На чэмпіянаце свету-1962 Ігар Чысленка забіў Уругваю праз дзірку ў сетцы, суддзя заняс, тады да яго падышоў капітан нашай зборнай Ігар Нетта і прызнаўся, што мяч быў забіты не па правілах. «Мы з Ігарам з дзяцінства разам ганялі мяч і ў Маскве, і летам у Звенігородзе. Ён быў малы, але спрытны. Старэйшыя заўсёды бралі яго ў сваю каманду, а мяне – хіба што для камплекта, – расказваў мне брат Нетта Ляв Аляксандравіч. – Калі я пайшоў на фронт, у Ігара была трэніроўка ў «Юных піянэрах». Прыспалі з ім і ён пабег да сябе ў «Дынама». Пасля гэтага мы не бачыліся 13 гадоў». Дванаццаць з васемнаццаці сезонаў у «Спартаку» Ігар Нетта быў капітанам, пяць разоў выйграваў чэмпіянат краіны, на пераможнай Алімпіядзе забіў адзін з мячоў у вароты Інданезіі, а ў 1960 узняў першы Кубак Еўропы. Гэтую гісторыю я пачуў ад алімпійскага чэмпіёна Мэльбурна Аляксея Параманава: «Ад Уладзівастока да Масквы дабіраліся 10 дзён. Я павесіў у нашым купэ гірлянды, на якойсьці станцыі знайшлі яліна. Са мной жылі Сімонян, Нетта і Сальнікаў, потым Лева Яшын падцягнуўся. Тое, што належала на вячэру ў вагоне-рэсцяране, узялі з сабой у купэ і адзначылі наступленне 1957-га. На адной з станцый у вагон увайшоў пажылы чалавек і закрычаў: «Дзе тут Гусь?» Нетта вельмі не любіў, калі яго так называлі, але падышоў, прыняў у дар вядро гарэлкі. А што такое вядро гарэлкі на вагон? Ніхто і не заўважыў».

Альтэрнатыва: Віктар Калотаў

Фёдар Чарэнкаў

Варатар «Спартака» васьмідзясятых Аляксей Пруднікаў расказваў: «У дубль мяне ўзялі разам з Чарэнкавым. Мікалай Пятровіч Старосцін казаў Бескаву: «Косьць, паглядзі на хлопца. З мячом добра абыходзіцца. Усё пры ім». Бескаў паглядзеў на Чарэнкава ў двухбакоўцы: «Сіленок няма ў яго». Функцыянальна Федзя не быў гатовы – розум ёсць, а фізікі не хапала. Чалавек сорак прайшло праз гэтыя двухбакоўкі. Увогуле, вычаркаў Бескаў Чарэнкава. Старосцін пярэчыў: «Ну чаго ты. Хай атрымлівае свае 60 рублёў – дапаможам сям’і. У яго бацькі няма». Бескаў: «Ладна». Федзя тады нават у 25 лепшых не трапляў у сваім узросце. Але яму далі магчымасць трэніравацца са «Спартаком», ён пачаў хутка расці. Хлопец-то разумны. Заіграў».

Чарэнкаў забіў 12 мячоў за зборную і 89 – за «Спартак», з якім тройчы стаў чэмпіёнам. У 1983 і 1989 гадах Чарэнкаў выбіраўся лепшым футбалістам краіны. «Адзін гол Федор цэніць асабліва высока – той, што ў 80-м на полі «Мараканы» бразільцам у першым тайме забіў, – пісаў у сваёй кнізе Рінат Дасаеў. – Мы да гэтага моманту прайгравалі. На 22-й хвіліне Нуньес, пакуль мы разбіраліся ў нязвыклым становішчы, і абаронцаў і мяне перахітраваў. Пад грохат і шум гіганцкіх трыбун бразільцы ішлі ў атаку. І нават калі Зіка не забіў пенальці, у перамозе сваёй яны не сумняваліся. Было ад чаго расчаравацца. Я ўжо не ведаю, што тады Чарэнкаў адчуваў. Але калі мяч пасля ўдара Андрэйва адскочыў ад абаронцы да яго, Фёдар не дрыжэў. Ён потым доўга не мог супакоіцца. І сярод ночы ў гасцінічным нумары, відаць, адчуўшы, што я таксама не сплю, нечакана сказаў: «Не паверыш, Рінат, але я яшчэ хлопчыкам мараў бразільцам забіць».

Альтэрнатыва: Аляксандр Заваров

Ігар Чысленка

«Зімой трэніруемся на тэнісным корце, – успамінаў калан партнёр Чысленка па «Дынама» і зборнай Уладзімір Кесараў. – Пасля заняткаў Чысленка стаў за вугалок пакурыць. У дублёнцы. Побач праносіцца Якушын. Чысла раз – і ў рукаў цыгарэту. Але Міхей-то прафесар: «Ну што, Ігорэк, як трэніраваліся?» – «Так, ніяк, Міхаіл Іосіфавіч». – «Стаміўся?» – «Не, не стаміўся» – «Я гляджу, вы з мячом-то нядрэнна абыходзіцеся». Стаіць размаўляе і глядзіць – у Чысленка з рукава дым пайшоў. Кажа: «Цыгарэтку-то пагасіце. Я так паўшубок у арміі спаліў».

Чысленка, двойчы чэмпіён краіны ў складзе маскоўскага «Дынама» – адзін з лепшых бамбардзіраў у гісторыі зборнай СССР. На чэмпіянаце свету ў Чылі ён уцёк ад двух калумбійскіх абаронцаў і забіў з пасу Валянціна Іванова, праз чатыры гады ў Англіі змясціўся ў цэнтр са свайго правага флангу, разыграўся з Банішэўскім, які зрабіў пас пяткай, і забіў пераможны мяч Італіі. У паўфінале ЧС-1966, атрымаўшы па калену ад Шнелінгера, Чысленка ўдарыў у адказ, атрымаў чырвоную картку і стаў на радзіме героем газетных фельетонаў: яго абвінавачвалі ў спекуляцыі загранічных плашчоў. Яшчэ праз год Чысленка забіў Гордану Бэнксу два мячы на «Уэмблі». Потым ён завершыў кар’еру з-за траўмы каленя і пайшоў працаваць на асфальтабетонны завод.

Альтэрнатыва: Ігар Беланаў

Эдуард Стрельцоў

Чацвёрты бамбардзір у гісторыі зборнай СССР (25 галоў) і алімпійскі чэмпіён Мэльбурна з дваццаці да дваццаці васьмі гадоў не гуляў у футбол прафесійна, знаходзячыся ў турме па фіктыўным абвінавачванні ў згвалтаванні. «Уся зборная тады два дні п’яніла ў Тарасоўцы, – расказаў Валеры Маслоў. – Каманда паехала на прымерку новых касцюмаў, а Стрельцову, Огонькову і Татушыну іх пашылі раней. Яны засталіся – і здарылася гэтая гісторыя. Калі Татушына адстранілі, ён трэніраваў каманду Карачароўскага механічнага завода і паклікаў мяне да сябе. Для Татушына адлучэнне ад футбола стала трагедыяй. Ён-то знаходзіўся там са сваёй дзяўчынай, будучай жонкай. Іх з Огоньковым увогуле ні за што дыскваліфікавалі. Стрельцову дзяўчына казала: «Аддасі мне свой аўтамабіль «Победа» – і я забяру заяву». Яна ў рэшце рэшт і так заяву забрала, але Эдыка ўсё роўна пасадзілі. Эдік вырас без бацькі, рана пайшоў працаваць на завод, скончыў усяго 8 класаў – просты, заводскі хлопец – вазьмі і ляпні на дапытанні: «Дурак я, што ў ФРГ не застаўся». Пасля гэтых слоў Стрельцова і вырашылі закрыць: баяліся, што калі пусціць яго на чэмпіянат свету ў Швецыю – ён адтуль не вернецца».

Ніколай Манашын успамінаў: «Пытаюся: «Эдык, што з дзяўчынай у цябе тады было? За што 12 гадоў далі?» Кажа: «Якое там могло быць згвалтаванне, калі яна сама з намі пайшла – з Огоньковым, Татушыным, лётчыкам. Тыя разабраліся з дзяўчынамі, а мне гэтая засталася. Выпілі, леглі… Яна мяне за палец укусіла. Раніцай прачнуўся – я голы, яна голая. Што было – я і не памятаю. Хлопцы мне пасля распавядалі – бачылі гэтую дзяўчыну, выходзячую з КГБ. Фурцава хацела дачку за мяне выдаць, а я сваю дзяўчыну ні на каго мяняць не хацеў. Вось мне і адмусцілі». Толькі праз два гады пасля датэрміновага вызвалення Стрельцов атрымаў дазвол вярнуцца ў «Тарпеда», адразу зрабіў яго чэмпіёнам і двойчы стаў лепшым гульцом краіны.

Альтэрнатыва: Нікіта Сімонян

Алег Блохін

Уладальнік «Залатога мяча»-1975 (атрымаў яго толькі ў 1977-м – перад гульнёй з «Баварыяй», у якой потым не забіў пенальці), лепшы бамбардзір у гісторыі зборнай і чэмпіянату СССР. У 1975 годзе Блохін забіў трэці, апошні мяч кіеўскага «Дынама» «Ференцварошу» ў фінале Кубка Кубкаў, а ў Суперкубку стаў аўтарам пераможнага гола, атрымаўшы мяч на сваёй палове і абвеўшы пяцёх гульцоў «Баварыі». Блохін – адзіны футбаліст у савецкай гісторыі, хто прызнаваўся лепшым у краіне тры гады запар – з 1973-га па 1975-ы. Песня «Віват, кароль», якую амаль трыццаць гадоў выконвае Тамара Гвердцители, была напісана ў 1989 спецыяльна да развітальнай гульні Блохіна. Самы прыгожы свой мяч ён забіў маскоўскаму «Дынама» ў Кубку-1973 – у падзенні праз сябе. У 1978-м Блохін забіў «Чарнаморцу» пяткай, а праз год прамым ударам з кутнога – «Ністру». Калі Блохін забіваў, кіеўскае «Дынама» не прайгравала ў дзевяці выпадках з дзесяці.

Альтэрнатыва: Валянцін Іваноў

Усевалод Боброў

«Я ўбачыў, што навічок, трапіўшы ў таварыства чэмпіёнаў краіны, трымаўся ўпэўнена і спакойна, – апісваў першыя ўражанні ад Боброва трэнер ЦДКА Борыс Аркадз’еў. – Гэта быў сапраўдны, воляй божай талент і майстэрства індывідуальнай гульні. Яго хуткасная абводка была ўражлівая». Боброў забіў 80 мячоў у 79 матчах за ЦДКА і пяць мячоў у трох матчах за зборную. У 1945 годзе Боброў далучыўся да маскоўскага «Дынама» ў турнэ па Вялікабрытаніі і стаў там лепшым бамбардзірам – шэсць галоў у чатырох гульнях. «З такімі нагамі не тое што гуляць – хадзіць нельга», – казаў хірург Ланда, рамантоўшы Боброва пасля пераломаў ці вывіхаў. Боброў прывёў ЦДКА да пяці чэмпіёнскіх тытулаў – трох футбольных і двух хакейных, а потым перайшоў у каманду Васіля Сталіна ВВС, і праспаў яе вылет у Свердлаўск, дзе загінулі 11 хакеістаў і два супрацоўнікі ваенна-паветранай каманды. «Сталіна любіў Севу і ўсё яму прабачаў, – расказваў спартыўны ўрач Алег Белакоўскі. – Калі я толькі прыехаў у Маскву, Боброў пасварнуўся з трэнерам ВВС Джеджэлавай і чарговы матч глядзеў са мной на трыбуне. Пасля гульні адзначаем у «Асторыі» маё прыбыццё. Севе спадабаліся дзве дзяўчыны. Гаворыць мне: «Прыгласу любую з іх на танец і скажы, што Боброў запрашае іх у госці». Дамы аказаліся з маладымі людзьмі, але мы дамовіліся, што яны развітаюцца з імі і далучацца да нас. Уночы прыехалі да Севе, але нас за імі наведаў генерал Васільевіч з двума памочнікамі: «Васіль Сталін патрабуе вас да сябе». Боброў паслаў генерала, тады Севу схапілі і адвялі. Вярнуўся ён пад раніцу: «Усё нармальна. Сталін даў па мордзе, я папросіўся, што прапусціў матч. Вось і ўсё».

Альтэрнатыва: Віктар Панядзелнік 

Трэнер

Гаўрыіл Качалін

Аўтар гістарычных дасягненняў – перамогі на Алімпіядзе-1956 і Эўра-1960. «У 1956 годзе менавіта ён адкрыў такога выдатнага краёвага абаронцу, як Міхайл Огонькоў, – пісаў пра Качаліна ў сваёй кнізе Мікалай Старосцін. – З дубля маскоўскага «Спартака» – прама ў першую зборную! Дапускаю, што Качалін менш аўтэнтычны, чым Б.А. Аркадз’еў, не такі тэмпераментны, як К.І. Бескаў, менш хітры, чым М.И. Якушын, або не да такой ступені таямнічы, як В.А. Маслоў. Але затое ён сталейшы і далёказорнейшы за любога з іх». Качалін, па словах яго гульцоў, быў сціплым і душэўным чалавекам, пісаў вершы, захапляўся усходняй паэзіяй, іграў на мандаліне і фартэпіяна, выдатна выконваў рамансы. Аляксей Параманоў успамінаў, што падчас турнэ па Паўднёвай Амерыцы Качалін убачыў на вуліцы ансамбль марыячы, папрасіў у аднаго з іх гітару і пачаў іграць.

Футбольны турнір Алімпіяды наша зборная са часоў Качаліна ўжо не выйграла, а вось яго дасягненне на Эўра, відаць, так і застанецца непаўторным.

Альтэрнатыва: Валерый Лабанаўскі

крыніца: спорт ру.