Па-за гульнёй

Нядаўна споўнілася пяць гадоў з моманту ўступлення ў сілу забароны на азартны бізнес на большай частцы тэрыторыі Расіі (Федэральны закон ад 29 снежня 2006 г. № 244-ФЗ “Аб дзяржаўным рэгуляванні дзейнасці па арганізацыі і правядзенні азартных гульняў і аб унясенні змяненняў у некаторыя заканадаўчыя акты Расійскай Федэрацыі”; далей – Закон № 244-ФЗ). Сёння адкрываць казіно можна толькі ў некалькіх спецыяльных зонах. Аднак за мінулыя гады гэтыя анклавы не атрымалі развіцця і не карыстаюцца папулярнасцю ні сярод інвестараў, ні сярод гульцоў. Толькі ў адной з іх адкрылася тры казіно, а астатнія яшчэ нават не асвоены. Тым не менш нядаўна было прынята рашэнне стварыць яшчэ дзве ігарныя зоны: у Крыме і ў Сочы. Мы прасочылі гісторыю развіцця ігарнага бізнесу ў Расіі і паспрабавалі ацаніць яго будучыя перспектывы.

Азартныя гульні ў нашай краіне з даўніх часоў то забараняліся, то дазваляліся. У XVII стагоддзі чалавека маглі пабіць кнутом за гульню ў косці або карты. Пры Пятры I для аматараў азартных гульняў быў уведзены штраф у памеры трохразовай сумы грошай, задзейнічаных у гульні. Пазней, у 1761 годзе, імператрыца Алізавета Пятроўна дазволіла гуляць у карты ў шляхецкіх дамах, але толькі з найменшымі стаўкамі. Законнай лічылася гульня, якую вядуць не для ўзбагачэння, а для забавы. У пачатку XIX стагоддзя пры Аляксандры I была разгорнута маштабная кампанія па барацьбе з нелегальнымі азартнымі гульнямі. Пры гэтым “гульні на цікавасць” па-ранейшаму дазваляліся. Увогуле сістэма захоўвалася нязменнай да рэвалюцыі 1917 года.

24 лістапада 1917 года Пецярбургскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт выдаў пастанову аб закрыцці “усіх ігарных клубаў і прытоўнаў”. Тым не менш за выкананнем пастановы ніхто асабліва не сачыў, і клубы спакойна працягнулі існаванне нелегальна. З пачаткам НЭПа, у 1921 годзе, было дазволена адкрыццё ігарных клубаў, дзе за пэўную плату можна было паўдзельнічаць у “неазартных гульнях”. Але ўжо ў 1923 годзе ўлады выявілі негатыўны ўплыў гэтых клубаў на рабочых, у сувязі з чым была распачата кампанія па барацьбе з гульнямі (а таксама з кокаінам і самагонкай).

У 1928 годзе арганізацыю азартных гульняў прызналі крымінальным злачынствам (пастанова СНК СССР ад 8 мая 1928 г. “Аб закрыцці ігарных устаноў”, пастанова ЦВК СССР, СНК СССР ад 1 жніўня 1928 г. “Аб змяненнях у дзеючым заканадаўстве Саюза ССР, што вынікаюць з пастановы Савета Народных Камісараў Саюза ССР ад 8 мая 1928 года”). Пры гэтым латарэі і таталізатары забараняць не сталі. Такое становішча захоўвалася амаль да самага краху СССР. У прыватнасці, папулярнасць заваявала латарэя “Спортлота”, заснаваная ў 1976 годзе. Безумоўна, нелегальныя азартныя гульні таксама мелі сваіх прыхільнікаў. Такія гульні былі вельмі папулярныя ў турмах. На волі ж жадаючыя маглі скарыстацца паслугамі падпольных карцёжных клубаў. Акрамя таго, аматары азартных гульняў збіраліся ў більярдных (якія фармальна лічыліся чыста спартыўнымі ўстановамі).

У 1988 годзе спачатку ў маскоўскай гасцініцы “Інтурыст”, а потым і ў шэрагу іншых савецкіх гасцініц усталявалі ігарныя аўтаматы. Іх мэтавай аўдыторыяй былі замежнікі, стаўкі прыдымаліся толькі ў замежнай валюце. У 1989 годзе адкрыліся два першыя савецкія казіно: у гасцініцы Palace у Таллінне і ў гасцініцы “Савой” у Маскве. А з 1990 года ігарныя залы і казіно пачалі адчыняцца паўсюдна. Да 2006 года было выдадзена больш за 6,3 тыс. ліцэнзій на ігарны бізнес, пры гэтым каля 60% устаноў сканцэнтраваліся ў Маскве і Санкт-Пецярбургу. Паводле ацэнкаў амерыканскай Асацыяцыі праблем ігарнага бізнесу, у пачатку-серадзе “нулевых” гадаў гульнямі захапіліся каля 14% расіян. Дэпутат Дзярждумы Юры Мядзведзеў падлічыў, што на 350 грамадзян тады прыпадаў адзін гульнявы аўтамат (у Маскве – на 150 грамадзян). Пры гэтым, па дадзеных дэпутата, дзве траціны гульнявых залаў ухіляліся ад выплаты падаткаў (падатковая нагрузка на гэты від бізнесу была вельмі высокая).

Развіток ігарнага бізнесу прыцягнуў увагу крымінальнага свету. Праз казіно і гульнявыя залы можна было не толькі адмываць грошы, здабытыя злачынным шляхам, але і прыбаўляць прыбыткі. Тым не менш у пэўных колах бытавала думка, што па-сапраўднаму “пакрываць” ігарны бізнес не можа ні адна злачынная групоўка – нібыта гэта была прывілея не чыстаплотных супрацоўнікаў праваахоўных органаў.

Асобнай праблемай стала тое, што залежнасцю ад азартных гульняў пачалі церпець многія не самыя спраўныя расіяне. Яны захапіліся аўтаматамі, якія прыцягвалі кліентаў нізкімі пачатковымі памерамі ставак (ад 5 руб.). Спадзеючыся выйграць вялікія сумы, некаторыя грамадзяне за адзін вечар пазбаўляліся ўсёй зарплаты. Самыя запаленыя гульцы прадавалі машыны і кватэры, бралі крэдыты і развадзіліся з незадаволенымі жонкамі. Часам азарт штурхаў аматараў аўтаматаў на злачынства: яны здзяйснялі крадзяжы і рабаванні, каб тут жа прайграць грошы. Іншыя гульцы, адчуваючы пачуццё віны перад сваякамі, канчалі жыццё самагубствам.

У сакавіку 2006 года ў ходзе апытання ВЦИОМ 65% рэспандэнтаў заявілі пра негатыўнае стаўленне да ігарнага бізнесу. У кастрычніку таго ж года Прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін прапанаваў забараніць ігарны бізнес амаль на ўсёй тэрыторыі Расіі, засяродзіўшы казіно ў некалькіх спецыяльных зонах. Ускорана быў распрацаваны адпаведны законпраект. Адзін з галінавых выданняў адзначыў: “Праект закона сустрэў такую яркую негатыўную рэакцыю зацікаўленых асоб і настолькі відавочна недапрацаваў, што казаць аб яго хуткім прыняцці не выпадае”. Аднак у выніку на прыняцце дакумента спатрэбілася ўсяго пару месяцаў: у грудні 2006 года Закон № 244-ФЗ быў падпісаны Прэзідэнтам РФ.

Паводле закону, з ліпеня 2009 года адкрываць казіно ў Расіі можна толькі на тэрыторыі чатырох зон: “Сібірская манета” (Алтайскі край), “Азоў-Сіці” (спачатку – Краснодарскі край і Ростоўская вобласць; пазней ростоўская частка зоны была ліквідаваная), “Прымор’е” (Прыморскі край) і “Янтарная” (Калінінградская вобласць). На тэрыторыі аднаго суб’екта РФ можа быць створана толькі адна ігарная зона, прычым яна павінна знаходзіцца за межамі населеных пунктаў. Ізначальна ў законе было прапісана, што на працягу дзесяці гадоў пасля адкрыцця зоны ўлады не маюць права яе закрыць. Але ў 2010 годзе гэтае становішча было выключана з закону (Федэральны закон ад 3 лістапада 2010 г. № 281-ФЗ “Аб унясенні змяненняў у артыкул 9 Федэральнага закона “Аб дзяржаўным рэгуляванні дзейнасці па арганізацыі і правядзенні азартных гульняў і аб унясенні змяненняў у некаторыя заканадаўчыя акты Расійскай Федэрацыі”).

Рэфарматары ігарнай галіны прадпрымальніцтва хацелі адным стрэлам забіць некалькі зайцаў. Мелася на ўвазе, што сітуацыя будзе развівацца наступным чынам. З аднаго боку, ігарны бізнес сыдзе з гарадоў, і залежным грамадзянам будзе не так проста задаволіць сваю цягу. З другога боку, на дэпрэсіўныя тэрыторыі прыйдуць інвестары, пабудуюць там казіно, гатэлі і рэстараны, створыць інфраструктуру і рабочыя месцы, будуць плаціць падаткі ў мясцовыя бюджэты. З Масквы і іншых мегаполісаў у правінцыйныя “Лас-Вегасы” пацягнуцца натоўпы багатых турыстаў, дзякуючы čаму бізнесмены акупяць свае выдаткі. Усё гэта прыгожа выглядала на паперы, але спецыфіка рускіх рэалій у цэлым і ігарнага бізнесу ў прыватнасці не была ўлічана.

Вядома, ігарны бізнес, першапачаткова моцна криміналізаваны, аддаў перавагу перасяліцца не ў лесы і палі, а ў гарадскія падвалы. Уладальнікі казіно і ігарных залаў даўно прывыклі хавацца ад падатковай, даваць подкуп сілавікам і ўдзельнічаць у перараздачы сфер уплыву з наркатарговцамі і сутэнёрамі. Псіхалагічна для іх аказалася нашмат натуральней цалкам пайсці ў ценю, чым ехаць у глухую правінцыю і дзейнічаць там па правілах, зададзеных уладамі. А тыя прадпрымальнікі, якія ўсё ж не жадалі працаваць нелегальна, знайшлі іншы выйсце: вывезлі бізнес у бліжняе і нават далёкае замежжа. Адкрыць казіно ў ажыўленым горадзе ў іншай краіне – значна прасцей і танней, чым будаваць само ігарнае ўстанова, гатэль побач з ім, пракладаць камунікацыі і дарогі ў чыстым полі.

Што ж датычыць гульцоў, то пасля рэформы яны расколаліся на два лагеры. Бяднякі, залежныя ад гульнявых аўтаматаў, ураджэнцы не маглі марыць аб далёкіх падарожжах. Самыя актыўныя з іх, канечне, хутка знайшлі выхады ў нелегальныя гульнявыя залы. Але для тых, хто не так моцна прывык да гульні, знікненне аўтаматаў з агульнадаступных месцаў сапраўды стала выратаваннем. У сваю чаргу багатыя людзі, прывычныя весяліцца ў шыкоўных казіно, маглі ўспрымаць прапанову паехаць на Алтай або ў Прымор’е як аксіёмаран і абразу. Вельмі хутка іх забяспечылі любімай забавай у сакрэтных установах “толькі для сваіх”. Таксама яны сталі езьдзіць гуляць за мяжу, хаця б у той жа Лас-Вегас. Мабыць, з-за ўсіх гэтых складанасцяў і канспірацыі гульцы (азартныя, рызыкоўныя людзі!) сталі атрымліваць ад свайго хобі яшчэ больш задавальнення.

У выніку ігарныя зоны развіваліся слаба. Ужо ў 2010 годзе Рахункавая палата РФ прызнала, што рэалізацыя праекта не забяспечыла чаканага эканамічнага эфекту. Інфраструктуру ў ігарных зонах так і не стварылі, іх транспартная даступнасць таксама не была забяспечана. Фактычна адзінай працуючай ігарнай зонай у Расіі цяпер з’яўляецца “Азоў-Сіці”, якой хоць бы ў нейкай ступені пашанцавала з кліматам і геаграфічным размяшчэннем. У 2010-2013 гадах там адкрылася тры казіно: “Оракул”, “Шамбала” і “Нірвана”. Праўда, і ў іх асаблівага наплыву кліентаў не назіраецца. Зону наведваюць галоўным чынам жыхары бліжэйшых раёнаў. За першыя тры гады працы казіно заплацілі падаткаў, паводле розных даных, на суму ад 100 млн да 300 млн руб., што зусім не апраўдвае чаканняў дзяржавы. Ну а адкрыццё казіно ў трох іншых зонах дагэтуль застаецца на стадыі праектаў і пошуку інвестараў.

Тым часам паліцэйскія рэйды рэгулярна выяўляюць нелегальныя казіно і гульнявыя залы па ўсёй Расіі. У 2011 годзе ў Маскоўскай вобласці быў паказальна разбіты “імперыя” падпольных казіно бізнесмена Івана Назарова. Аднак гэта адлюстроўвала не столькі барацьбу з азартнымі гульнямі, колькі супрацьдзеянне паміж пракуратурай і аддзяленым ад яе Следчым камітэтам РФ. Следчыя абвінавацілі ў пакровах Назарову пракурораў, многія з якіх у выніку сталі фігурантамі крымінальнай справы. Кіраўнік абласной пракуратуры Аляксандр Мохаў быў зняты з пасады, а яго намесніка Аляксандра Ігнатэнка абвясцілі ў розыск (у 2012 годзе ён быў затрыманы ў Польшчы). Але ў выніку гучная справа амаль развалілася. Назарова і яго памочнікаў амністыявалі, а справа Ігнатэнка і іншых пракурораў расследуецца да гэтага часу, але ўсе былыя супрацоўнікі пракуратуры, абвінавачаныя ў пакровах Назарову, ужо даўно вызвалены з-пад варты.

Развіццю ігарных зон усе гэтыя падзеі не дапамаглі. І нелегальныя казіно нікуды не зніклі, што пацвярджаецца рэгулярнымі паспяховымі рэйдамі праваахоўных органаў (у ходзе якіх па адным адрасе пастаянна “узнікаючае” ўстанова могуць зачыняць кожны месяц). Магчыма, іх стваральнікі і пакровілі сталі толькі трохі асцярожнейшымі і ўжо не разрастаюцца да ўзроўню “імперый”.

Пасля таго, як вясной 2014 года ў склад Расіі ўвайшла Рэспубліка Крым, у Дзярждуму быў унесены законпраект аб стварэнні ў гэтым рэгіёне пятай ігарнай зоны (варта адзначыць, што ўлады Украіны, дзе азартныя гульні знаходзяцца пад забаронай з 2009 года, раней таксама абмяркоўвалі праект па адкрыцці казіно ў Крыме). Гэта можна назваць адступленнем ад першапачатковай палітыкі: Крым не ўваходзіць у лік дэпрэсіўных рэгіёнаў, якія не могуць прыцягнуць турыстаў нічым, акрамя азартных гульняў. З іншага боку, хіба не дастаткова ясна, што першапачатковая палітыка не прынесла вынікаў?

Неўзабаве пасля ўнясення законпраекта было прапанавана ўключыць у яго таксама палажэнні аб стварэнні ігарнай зоны ў Сочы. Дзеца ў тым, што Крым і Сочы зараз успрымаюцца як асноўныя канкурэнтныя расійскія курорты. Несправядліва было б даць Крыму перавагу ў выглядзе казіно. Папраўка была прынята: ігарныя зоны будуць створаны і ў Крыме, і ў ваколіцах Сочы. Пры гэтым у Сочы адкрываць ігарныя ўстановы можна будзе толькі на тэрыторыі былых алімпійскіх аб’ектаў, у фінансаванні якіх не ўдзельнічала дзяржкарпарацыя “Олімпстрой” (Федэральны закон ад 22 ліпеня 2014 г. № 278-ФЗ “Аб унясенні змяненняў у Федэральны закон “Аб дзяржаўным рэгуляванні дзейнасці па арганізацыі і правядзенні азартных гульняў і аб унясенні змяненняў у некаторыя заканадаўчыя акты Расійскай Федэрацыі”).

А ўжо пасля рэдагавання “ігарнага” закона Мінфін Расіі звярнуў увагу, што Сочы знаходзіцца ў Краснодарскім краі. Паводле закона ў адным суб’екце РФ можа быць створана толькі адна ігарная зона (арт. 9 Закона № 244-ФЗ). Такім чынам, у сувязі з адкрыццём казіно ў ваколіцах Сочы зона “Азоў-сіці” падлягае ліквідацыі. Аднак дзіўна было б зачыняць тры адзіныя легальныя казіно краіны. Бізнесмены і так не рваліся ў гэтую сферу, а пасля такога рашэння нават самы рызыкоўны прадпрымальнік не рашыцца ўкладаць грошы ў будаўніцтва легальных ігарных устаноў. Каб захаваць “Азоў-сіці”, Міністэрству фінансаў Расіі давялося распрацоўваць яшчэ адзін законпраект, які выключае правіла “унікальнасці” ігарнай зоны на тэрыторыі аднаго рэгіёна (ён пакуль не ўнесены ў Дзярждуму).

Эксперты Мінфіну Расіі раскрытыкавалі і праект крымскай ігарнай зоны. Яны дакладзелі віцэ-прэм’еру Расіі Дзмітрыю Козаку, што новую зону, хутчэй за ўсё, падобная доля ўсіх папярэдніх. У той жа час ведамства выступае супраць таго, каб стварыць у Крыме нейкія асаблівыя ўмовы (напрыклад, дазволіць размяшчаць казіно ў населеных пунктах). Па меркаванні чыноўнікаў, існуючыя правілы накіраваны на абарону маральнасці, і адступаць ад іх не варта.

Ачышчальна, праект па стварэнні ігарных зон пацярпеў крах, і простым дадаваннем новых зон праблема не вырашыцца. Галіне патрабуецца глабальная рэформа. Аднак чакаць яе, відаць, давядзецца яшчэ доўга: пустыя ігарныя зоны нікому не перашкаджаюць, а адсутнасць магчымасці легальна гуляць у азартныя гульні – відавочна не самая пільная праблема большасці расіян.

Крыніца: ГАРАНТ.РУ